چکیده

صنعت پتروشیمی به عنوان یکی از صنایع استراتژیک و پیشرو در اقتصاد کشورهای دارای ذخایر نفتی، نقش کلیدی در ایجاد ارزش افزوده و صادرات دارد. مدیریت زنجیره ارزش در این صنعت از استخراج مواد خام تا توزیع محصول نهایی را شامل می‌شود و نیازمند شناسایی عوامل مؤثر است. این پژوهش به بررسی عوامل داخلی (قابل کنترل) و خارجی (محیطی) می‌پردازد تا کارایی زنجیره را افزایش دهد. با توجه به رقابت جهانی و تحریم‌ها، اولویت‌بندی عوامل برای سیاست‌گذاری ضروری است. هدف، ارائه چارچوبی برای بهبود بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها در صنعت پتروشیمی ایران است. این مطالعه از جنبه علمی، دانش ادبیات را غنی می‌کند و از جنبه کاربردی، مشکلات عملی را حل می‌کند. مسئله اصلی، عدم یکپارچگی در زنجیره ارزش است که به کاهش رقابت‌پذیری منجر می‌شود. پژوهش با بررسی ادبیات و داده‌های میدانی، راهکارهایی برای افزایش ارزش افزوده ارائه می‌دهد. در نهایت، هدف اصلی شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر مدیریت زنجیره ارزش است. این پژوهش می‌تواند پایه‌ای برای تحقیقات آینده در حوزه مدیریت صنعتی باشد.

اهداف اصلی/ فرعی  پژوهش

هدف اصلی: شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر مدیریت زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی.

اهداف فرعی: ۱) شناسایی شاخص‌ها و مؤلفه‌های درونی و بیرونی بر مدیریت زنجیره ارزش، ۲) بررسی عوامل درون‌سازمانی مانند منابع انسانی و فرآیندها، ۳) بررسی عوامل برون‌سازمانی مانند بازار و مقررات، ۴) رتبه‌بندی عوامل بر اساس تأثیرگذاری، ۵) ارائه راهکارهای عملی برای بهبود کارایی زنجیره ارزش.

روش تحقیق/ اجرا

روش تحقیق کاربردی - توسعه‌ای و توصیفی با رویکرد کیفی است. جامعه آماری خبرگان صنعت پتروشیمی و دانشگاهی (تشکیل‌دهنده زنجیره ارزش). نمونه‌گیری هدفمند و گلوله برفی، حجم نمونه ۱۷ نفر بر اساس اصل اشباع نظری. ابزار جمع‌آوری داده: مصاحبه نیمه‌ساختاریافته. روایی و پایایی: تأیید خبرگان و کدگذاری مجدد. تحلیل داده: تحلیل محتوا با کدگذاری نظری (باز، محوری، انتخابی) در نرم‌افزار MAXQDA. روش‌شناسی بر اساس بررسی پیشین و چارچوب نظری طراحی شده است. تحقیق از منظر نحوه گردآوری داده‌ها در گروه پژوهش‌های کیفی قرار می‌گیرد.

یافته ­ها

نتایج توصیفی: ۱۰۰% مرد؛ بیشترین سابقه بالای ۲۰ سال (۵۹%)؛ تحصیلات دکتری (۴۱%). تحلیل کیفی: شناسایی ۳۵ مؤلفه در سه سطح کدگذاری (باز: اولیه، محوری: دسته‌بندی، انتخابی: نهایی). عوامل داخلی: منابع انسانی، فرآیندها، فناوری (بالاترین اولویت). عوامل خارجی: بازار، مقررات، محیط زیست (تأثیرگذار اما کمتر کنترل‌پذیر). رتبه‌بندی: عوامل داخلی > خارجی بر اساس مصاحبه‌ها. مدل مفهومی: روابط جهت‌دار میان مؤلفه‌ها برای مدیریت یکپارچه. یافته‌ها نشان‌دهنده پیچیدگی زنجیره در صنعت پتروشیمی است.

نتیجه و بحث

نتایج نشان داد عوامل داخلی و خارجی بر مدیریت زنجیره ارزش تأثیر مثبت دارند، با اولویت عوامل داخلی مانند منابع انسانی و فرآیندها. در بحث، عدم تعادل در عوامل منجر به کاهش کارایی می‌شود که به دوباره‌کاری و افزایش هزینه‌ها می‌انجامد. این عدم تعادل نشان‌دهنده نیاز به رویکردهای یکپارچه برای تقویت زنجیره ارزش به عنوان سرمایه سازمانی است. نتایج ارزیابی، تأثیر ۸۵% عوامل داخلی را تأیید کرد که بیشترین سهم منابع انسانی (۴۰%) است. در تفسیر، تمرکز بر عوامل خارجی مانند بازار، پایه اصلی کاهش ریسک است. محدودیت‌ها: تعدد ذینفعان و ماهیت ذهنی داده‌ها. همچنین، تمرکز بر صنعت پتروشیمی ممکن است تعمیم‌پذیری را محدود کند. در نهایت، این مطالعه مدل جامعی ارائه می‌دهد که پایه‌ای برای سیاست‌گذاری‌های سازمانی در حوزه مدیریت زنجیره ارزش است.

واژگان کلیدی

مدیریت زنجیره ارزش، زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی، شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران، عوامل درون‌سازمانی، عوامل برون‌سازمانی